Tu Youyou: Nobel Tıp Ödülü’nü Kazanan İlk Çinli

Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü’nü kazanan Çinli bilim insanı Tu Youyou, 7 Aralık 2015’te İsveç’teki Karolinska Enstitüsü’nde düzenlenen ödül töreninde alarak bir ilke imza attı.

Tu, 1930 yılının sonunda Çin’in doğusundaki Zhejiang eyaletine bağlı Ningbo’da dünyaya geldi. 1951’de Pekin Üniversitesi Eczacılık Bilimleri Fakültesi’ne girdi, ilaç bilimi alanında lisans yaptı ve bitki kimyası ile bitkisel tedaviye yönelik güçlü bir ilgi geliştirdi. Bu alana adım attığı andan itibaren doğal ilaçların geliştirilmesi ve uygulanmasıyla yakından alakalı çalışmalar yürüttü. 1955’te mezun oldu. .

1960’larda dünyada pek çok insan sıtmaya yakalanırken, hem Çin hem de Batı tıbbında eğitim geçmişine sahip çalışkan ruhlu Tu, Sıtmanın Önlenmesi ve Denetimi İçin Ulusal Araştırma Projesi Ofisi’nden kendisine verilen araştırma görevini kabul etti. Tu, 1969’da 39 yaşındayken Geleneksel Çin tıbbı (GÇT) ile sıtma tedavisine odaklanan araştırma ekibinin yöneticisi oldu ve yaygın görülen bu hastalığı yenmek için verdiği zorlu mücadele böyle başladı.

Tu’nun tipik bir gününü oluşturuyordu. Sadece üç ay içinde bitkiler, hayvanlar ve mineraller dahil farmakolojik 2 binden fazla geleneksel Çin reçetesi topladı. Bunu temel alarak sıtma tedavisi hakkında 640’ı aşkın reçete derledi. Durmak bilmeyen bir araştırmacı olan Tu, esin bulmak için tıp klasiklerine döndü. Bu yöntem işe yaradı.

İlk buluş

4 Ekim’de yüzlerce denemenin ardından başlangıç niteliğinde büyük bir buluş gerçekleşti. Deneyler, kemirgen plazmodyumunda, pelin otu dietil eter nötr özütünün inhibisyon oranının yüzde 100’e ulaştığını doğruladı. Bununla birlikte, etkili numunelerin elde edilmesi sadece ilk adımdı ve büyük miktarda pelin otu dietil eter özütü gerektiren büyük bir uygulama hayata geçirilmeden önce klinik deneyler yapılması gerekiyordu. O dönemde böylesi bir miktarı hiç bir ilaç fabrikası tedarik edemezdi. Dolayısıyla araştırma grubu, zor bir yönteme başvurmak zorunda kaldı. Evsel kullanıma yönelik yedi adet su tankını deneyler için laboratuara taşıdılar. Konteynerler dietil eter ile dolduruldu ve test numuneleri çıkarmak için bu tanklara pelin otu bastırıldı.

Klinik öncesi çalışmalar sırasında, münferit hayvanların patolojik kısımlarında şüpheli toksik yan etkilere rastlandı. Tu, ilacı bizzat test etmeye gönüllü oldu. “Ben grup lideriyim ve ilacı test etme sorumluluğum bulunuyor” dedi. Temmuz 1972’de Tu’yla birlikte iki araştırmacı, insanlı deneyler için ilk gönüllüler olarak üzere Beijing Dongzhimen Hastanesi’ne yattı. Bir haftalık deney ve gözlemin sonucunda belirgin bir toksik yan etki tespit edilmedi. Araştırma devam etti. Kasım 1972’de etkili artemisinin kristalleri elde edildi ve 1973’ün ilk yarısında bir dizi güvenlik testi yapıldı. .

Tu, 1992’de ilacın etkinliğini 10 kat artıran ve maliyetini düşüren “daha üst seviye bir versiyonunu” geliştirdi. 2000’den beri WHO artemisininin dünya çapında ilk tercih edilen anti-sıtma ilacı olarak kullanılmasını teşvik ediyor. 2010 yılında dünya genelinde yaklaşık 180 milyon kişiye artemisinin bazlı kombinasyon tedavisi uygulandı, iyileşme oranı yüzde 97’ye ulaştı. WHO’nun Dünya Sıtma Raporu’nda, 2000-2015 arasında tüm yaş gruplarındaki risk kümeleri içerisinde sıtmadan ölüm oranının yüzde 60 azaldığı, beş yaş altı çocuklarda ise yüzde 65 gerilediği belirtildi.

İlaç direnciyle mücadele

Tu’nun ilacı keşfetmesinden bugüne dek artemisinin türevleri, sıtmaya yönelik en etkili ve komplikasyon içermeyen kombine ilaç olarak kullanıldı. Bununla birlikte 2018 tarihli en son WHO Dünya Sıtma Raporu’nda, 2017’de dünya çapında tahminen 219 milyon sıtma vakası yaşandığı, bir önceki yıl bu rakamın 217 milyon olduğu vurgulandı. Plazmodyum, artemisinin bazlı anti-sıtma ilaçlarına karşı direnç geliştirirken sıtmanın küresel olarak önlem ve tedavisine yeni zorluklar getirdi.

Bilimsel araştırmaların devam ettiği üç yılı aşkın sürenin sonunda Tu’nun ekibi yeni buluşlara imza attı. Yeni bir tedavi yöntemi önerildi. İlk olarak, ilaç kullanımının üç günden beş ile yedi güne uzatılması; ikinci olarak da direnci artıran destekleyici ilaçların değiştirilmesi gerekiyordu. Bu çözümün etkili olduğu kanıtlandı.

Dünya Sıtma Günü olan 25 Nisan 2019’da, uluslararası saygınlığa sahip New England Journal of Medicine, Tu’nun ana araştırma sonuçlarını ve ilaç direnci sorununu çözen tedavi planını yayımladı. Sonuçlar büyük ilgi uyandırdı. Sonuçlar çok büyük önem taşıyordu. Öncelikle araştırmacıların artemisinine olan güveni arttı ve ilaç gelecekte de uzun süre sıtmanın tedavisinde ilk seçenek olmaya devam edecek. İkinci olarak, bu sonuçlar, hastalığın dünya çapında yaygınlığını sona erdirme hedefinin tutturulmasına yardımcı oluyor. Salgınla boğuşan Afrika kıtasının geniş bölgelerindeki yoksul halk bir kürü 10 dolardan az tutan bu ilaçları satın alabiliyor.

Tedavi umudu

İlaç direnci problemi ile mücadele sürecinde, Tu’nun ekibi dihidroartemisininin yüksek değişkenli kelebek hastalığı (lupus eritematozus) üzerinde benzersiz bir etkisi olduğunu da tespit etti. Şimdi, klinik çalışmaların ilk aşaması devam ediyor. Tu, “Artemisinin, lupus eritematozus tedavisinde etki gösterdi ve biz deneyin başarısı konusunda temkinli bir şekilde iyimseriz. Artemisininin tüm insanlığa daha fazla katkı sağlayabileceğini umuyoruz” diyor.

Kelebek hastalığı, tipik bir otoimmün bağ dokusu hastalığı. Şu anki mevcut tedavi, hastalığı tedavi edemeyen ancak müteakip enfeksiyon riski taşıyan bağışıklık baskılayıcı ajanlarla yapılan ilaç tedavisi.

Tu, “Klinik çalışmalar genellikle üç faz içeriyor. İkinci ve üçüncü aşamalar, daha fazla sayıda numune gerektirmenin yanı sıra en az yedi ile sekiz yıl sürüyor. Başarı elde edilirse, yeni dihidroartemisinin tabletlerinin 2026 yılı gibi erken bir zamanda satışa sunulması bekleniyor” diyor.

Bu arada geçen yıl İngiliz yayın kuruluşu BBC, “20. Yüzyılın En Büyük Şahsiyeti”ni seçmek amacıyla bir oylama başlattı. Çin’in ilk fizyoloji veya tıp Nobel ödülünün sahibi Tu, 28 aday arasına kolaylıkla girerken listedeki Asyalı tek isim oldu. Kampanya kapsamında her aday için özel bir tanıtım sayfası hazırlandı. Tu’nun sayfasında BBC’nin aday gösterme nedenleri şöyle sıralandı: Zor zamanlarda dahi bilimsel idealleri bırakmıyor; geçmişten ders almayı hiç aklından çıkarmayıp ilerlemeye devam ediyor; başarıları hem Batı’yı hem de Doğu’yu etkiliyor. “İkonlar” köşesinde de Tu şöyle tanıtıldı: İlaç kimyacısı olarak yaptığı araştırma, milyonlarca insanın hayatını kurtarmayı sağladı. Antik kitaplardan esinlenen Çinli kimyager Tu Youyou, sıtma için dünya genelinde hayat kurtarmaya yardımcı olan yeni bir tedavi keşfetti.

(Kaynak: DANG XIAOFEI’nin China Today Türkiye’deki yazısından özetlendi)

 



Yazar: Kerem Kofteoglu
1963’te Mardin’de doğdu. İlk ve lise eğitimlerini İstanbul’da tamamladı. Dünya gazetesinde Reklam Bölümü'nde işe başladı. Sonra İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nı takip eden muhabirlerden biri oldu. Daha sonra sırasıyla Hürriyet Gazetesi’ne bağlı haftalık Ekonomist Dergisi ve Sabah grubunun Para dergisinde çalıştı. Bir dönem Turizm Yazarları Derneği’nin (TUYED) Başkanlığını yürüten Köfteoğlu, halen çeşitli dergilerde serbest gazetecilik yapıp, bazı kurumlara basın ve turizm danışmanlığı hizmeti veriyor.