Yaylalarda Yaşayan Liangshan Yi Özerk İli’nin Giysileri

Sichuan eyaletine bağlı Liangshan Yi Özerk İli’nin Butuo ilçesindeki Yi halkının uzun bir tarihi var. Yi halkı bu sürenin uzunca bir bölümünü Yunnan, Sichuan, Guizhou ve Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi’ndeki yaylalar ile kıyı tepeleri arasındaki kuşakta geçirdi.

Yi kültürünün önemli bir unsuru olan muhteşem geleneksel giysiler, etnik grup içerisindeki çeşitliliği ve dolayısıyla bölgenin benzersiz özelliklerini yansıtıyor. Yi kıyafetleri renk ve stil açısından zengin; ayrıca insanlar gümüş ve nakış süslemeler kullanmayı da seviyor. Giyim tarzı yöreden yöreye farklılık gösteriyor. Bunlar arasında Liangshan Yi Özerk İli’ndeki kıyafetler bu tarzın en iyi temsilcisi. Erkek kıyafetleri sade olmakla birlikte ağırbaşlı bir duruş sergilerken, kadın giyimi rengârenk ve ince bir güzelliğe sahip. Buna ilaveten giysiler cinsiyet, yaş, kimlik, ortam ve diğer faktörlere bağlı olarak farklılaşıyor. Genellikle gençler parlak renklerde giyinmeyi tercih ederken, yaşlılar nispeten rahatlığa önem veriyor.

Yi erkekleri, kafalarının tepesinde “Buda Lülesi” denen bir tutam saç bırakıyor. Bu eski gelenek, erkeklerde şeref ve yüceliğin simgesi. Sütun benzeri 20-30 cm uzunluğunda bir demetin lacivert veya siyah kumaş ile başın etrafına sarıldığı erkek başlığına “cengâver topuzu” deniyor. Demet, genellikle çaprazlama gökyüzünü işaret ediyor. “Cengâver topuzu”, Yi erkeklerinin boyun eğmez ruhunu yansıtırken topuzun biçimi yaşa göre değişiyor.

Bekar genç kadınlar mavi kumaştan kep şeklinde başlık takıyor. Genç kızlar, kurdele ve kırmızı şeritler taktıkları bu başlığı toka ve taraklarla süslüyor. Evli kadınlar, hamilelik esnasında veya doğumdan sonra “büyük kartal şapkası” olarak da bilinen siyah “lotus yaprağı şapkası” takıyor. Genç kızlara özgü başlığı takmaya devam edenler, görgü kurallarından yoksun addediliyor.

Liangshan’ın geleneksel Yi kıyafetleri tercihe göre çoğunlukla siyah, kırmızı ve sarı renge boyalı yün ve keten kumaştan yapılıyor. Giysi imalatında kullanılan yaygın teknikler arasında dokuma, nakış ve kakma yer alırken eğri bıçak, koç boynuzu ve bitki desenleri gibi zarif süslemeler kullanılıyor. Hem erkekler hem kadınlar, “ca’erwa” adı verilen bir tür bluz giymeyi seviyor. Bazıları püsküllü bazıları püskülsüz beyaz, gri ve yeşil yünden yapılan bu giysinin üzerinde dama, fitil, hare ve kabak çekirdeği gibi desenleri bulunuyor.

Mavi caerwas’lar

Liangshan’da yaşayan Yiler’in yerel lehçe farklılıkları nedeniyle giyim kuşam stili de değişiklik gösteriyor. Genel olarak lehçelere göre ayrışan üç giyim tarzı yöresi var. Bunlardan biri erkek giyiminin geniş paçalı pantolonlar ile öne çıktığı Yinuo lehçesi kıyafet yöresi. Meigu ilçesi bunun en iyi temsilcisi. İkincisi, Xide ilçesinin en iyi temsilcisi olduğu Shengzha lehçesi kıyafet yöresi. Üçüncüsü, insanların nispeten dar paça pantolonları tercih ettiği Suodi lehçesi kıyafet yöresi. Burayı en iyi temsil eden yer Butuo ilçesi.

Yinuo lehçesi kıyafet yöresinde erkekler basit kıyafetleri tercih ediyor. Yetişkin erkekler lacivert veya mavi başlıklar takıyor ve çoğunlukla zarif bir dizi desenin işli olduğu yakasız üstler giyiyor. Pantolonlar geniş paçalı olup tozluklarla giyiliyor. Belde bir hançer, göğüste misk kesesi asılı oluyor. Ca’erwa’nın eteklerine genellikle yaklaşık 30 santimetre eninde siyah bir şerit çekiliyor. Orta yaşlı ve yaşlı insanların giysileri genelde siyah ve beyaz olmak üzere sade renklerde oluyor. Çocuklar genellikle kaplan, kedi veya diğer hayvan desenleriyle işlenmiş başlıkların yanı sıra kötü ruhları kovmak için bakır bilezikler takıyor. Kadınların yaşına uygun giyinmesi şart. Genç kadınlarda dar ve frapan üstleri kırmızı, sarı, yeşil ve diğer parlak renklerde plili etekler tamamlıyor. Etek kemerlerini zarif desenleri olan püsküllü cüzdanlar süslüyor. Genç kadınlar ayrıca bambudan ip veya iğne kutularını boyunlarına asıyor. Mavi veya siyah başlıklar takıyor. Orta yaşlı ve yaşlı kadın kıyafetlerinde sadelik ve renk zarafeti vurgulanıyor.

Shengzha lehçe kıyafet yöresindeki insanlar çoğunlukla beyaz, siyah ve mavi renkte ca’erwas’lar giyiyor. Genç erkekler giyimi gömlek ve yeleğin yanı sıra yakasız ve klapa ceketten oluşuyor. Basit tarzda dikilen bu ceket, dar ve sıkı kolların yanı sıra omuz, yaka ve etek uçlarında renkli kumaş süslemelerle dikkat çekiyor.

Geleneksel hareli desenler

Orta yaş ve üstü erkek ceketleri nispeten bol kesimli ve genellikle süssüz oluyor. Pantolonlar ise Yinuo lehçesi yöresindekine kıyasla dar paçalı. Genç kadınların giydiği dar ve sıkı kollu ceketler dizlere kadar iniyor ve kar beyazı tavşan kürküyle süsleniyor. Başlıkları zarif desenlerle işlenmiş olmanın yanı sıra hafif ve narin.

Suodi lehçesi topluluğunda erkekler çoğunlukla siyah kumaştan kıyafetler giyiyor. Dar ve kısa tarzdaki üst parça genellikle göbeği ortaya çıkarıyor. Bunu uzun sıralar halinde gümüş düğmeler ve etek uçlarına çekilen sarı ve kırmızı şeritler süslüyor. Geniş bir bel ve bilekte daralan paçalar, pantolonların ayırt edici özelliği. Pantolon ağı genellikle bir güneş deseni ile bezeniyor. Kadınlar ceketin üstüne çoğunlukla geleneksel hareli desenlerle süslenmiş bir önlük giyiyor. Bileklere kadar inen yün eteklerin plileri üst kısımda seyreliyor. Kadınlar başlarına lacivert eşarp ve bazen de yak keçesi şapka takıyor.

Aksesuarda her lehçe grubuna özgü bir takım farklılıklar söz konusu. Erkek küpeleri üç kırmızı akik boncuk şeklinde; arada sırada sarı veya balmumu boncuklar da kullanılıyor. Bazen buna siyah püskül ekleniyor. Gümüş halkalar da yaygın bir erkek küpesi. Kadınlar altın, gümüş, mercan, yeşim ve diğer malzemelerden yapılmış takılar takıyor. Özellikle gümüş kolye şeklindeki gerdanlıklara çok değer veriliyor. Çocukların boyunlarındaki gümüş, bakır veya ahşap kilitlerin kötü ruhları kovup kişinin huzur bulmasına yardım ettiği söyleniyor.

Yetişkin erkekler hançer veya bel çakısı taşımayı seviyor. Ayrıca kurban törenleri gibi önemli zamanlarda kılıç kuşanıyorlar. Liangshan’daki Yi etnik grubunun rengârenk kıyafetleri, bu halkın kadim etnik kültürünü sergiliyor, benzersiz estetik psikolojileri ve kültürel geleneklerini yansıtıyor; aynı zamanda Çin’in kültürel hazinesinin önemli bir parçasını teşkil ediyor.

(No. 93 Courtyard Museum’da geleneksel kültür araştırmacısı Guo Zhidong’un China Today Türkiye’deki haberinden özetlendi)



Yazar: Kerem Kofteoglu
1963’te Mardin’de doğdu. İlk ve lise eğitimlerini İstanbul’da tamamladı. Dünya gazetesinde Reklam Bölümü'nde işe başladı. Sonra İstanbul Menkul Kıymetler Borsası’nı takip eden muhabirlerden biri oldu. Daha sonra sırasıyla Hürriyet Gazetesi’ne bağlı haftalık Ekonomist Dergisi ve Sabah grubunun Para dergisinde çalıştı. Bir dönem Turizm Yazarları Derneği’nin (TUYED) Başkanlığını yürüten Köfteoğlu, halen çeşitli dergilerde serbest gazetecilik yapıp, bazı kurumlara basın ve turizm danışmanlığı hizmeti veriyor.